.:: Bariery Wzrostu Gospodarczego ::.

W toku procesów wzrostu gospodarczego napotyka się często przeszkody o bardziej lub mniej trwałym charakterze. Te z nich które mają charakter pewnego rodzaju “błędu w sztuce”, które występują przejściowo i są najczęściej efektem wadliwego zaprojektowania czy zaplanowania przedsięwzięć gospodarczych, braku odpowiednich rezerw albo skutkiem nieprzewidywanych okoliczności, określa się mianem “wąskich gardeł”. Te natomiast które mają charakter bardziej obiektywny, są trudniejsze do przezwyciężenia oraz są bardziej trwałe określa się jako bariery wzrostu gospodarczego.
Przez bariery wzrostu gospodarczego rozumie się różnego typu ograniczenia i przeszkody występujące w procesach wzrostu gospodarczego w jakimś okresie czasu, które mają charakter obiektywny, są dość trwałe i trudne do przezwyciężenia. Są one przeciwieństwem czynników wzrostu gospodarczego. Wynikają one zarówno z przesłanek społeczno-ekonomicznych, technicznych jak i instytucjonalnych i organizacyjnych. Mają one przy tym charakter zarówno przesłanek wewnętrznych jak i zewnętrznych. W literaturze ekonomicznej wymienia się najczęściej następujące bariery wzrostu: instytucjonalną, strukturalną, konsumpcyjną; siły roboczej; surowcową; żywnościową; handlu zagranicznego, technologiczną oraz ekologiczną. Pośrednio roli bariery wzrostu gospodarczego upatrywać trzeba również w barierze psychicznej (czy też psychospołecznej).
Z przesłanek społeczno-ekonomicznych wynikają bariery: konsumpcyjna, siły roboczej, surowcowa, żywnościowa oraz handlu zagranicznego.
Barierę konsumpcji stanowią ograniczenia rozwojowe będące wynikiem obniżenia poziomu konsumpcji kosztem wzrostu inwestycji. Ujawniają się one w związku z wystąpieniem sytuacji w której wpływ spadku wydajności pracy na produkcję wynikający z obniżenia poziomu konsumpcji, okazuje się większy od wzrostu produkcji uzyskanej z dodatkowych inwestycji zrealizowanych kosztem obniżenia poziomu spożycia. Zapobieżenie tej barierze lub ograniczenie skutków jej działania wymaga ukształtowania poziomu inwestycji w określonych granicach – górnej i dolnej. Górną granicę inwestowania wyznacza osiągnięcie w danym okresie co najmniej nie zmienionego poziomu konsumpcji per capita, co oznacza, że konsumpcja musi rosnąć w tempie równym tempu wzrostu ludności. Dolną granicę inwestowania wyznacza zaś nakaz utrzymania w danym okresie stałego poziomu dochodu narodowego w przeliczeniu na jednego mieszkańca, czyli zapewnienie takiego ich poziomu, który realizowałby wzrost typu demograficznego.
Ważną z punktu widzenia przesłanek społeczno-ekonomicznych jest również bariera siły roboczej. Występuje ona w sytuacji braku siły roboczej. Może mieć ona wymiar ilościowy, kwalifikacyjny i alokacyjny.
Bariera siły roboczej w wymiarze ilościowym ujawnia się w sytuacji braku siły roboczej do obsadzenia stanowisk pracy w istniejących i nowo powstałych zakładach. Jej wystąpienie ma miejsce w sytuacji pełnego zatrudnienia, przy szybszym przyroście nowych miejsc pracy w stosunku do przyrostu ludności zdolnej do pracy.
Natomiast w wymiarze kwalifikacyjnym bariera siły roboczej występuje wówczas, gdy struktura zawodowa zatrudnionych przestaje odpowiadać strukturze istniejącego lub nowo wprowadzanego aparatu wytwórczego. Ujawnia się ona w krajach dysponujących dostatecznie dużymi rezerwami siły roboczej, w krajach rozwijających się w okresie gwałtownej zmiany kierunków wzrostu gospodarczego. Rzutuje ona na tempo wzrostu gospodarczego oraz na jego efektywność. Jej usunięcie wymaga dużych nakładów na rozwój oświaty, nauki i szkolnictwa.
W wymiarze zaś alokacyjnym (przestrzennym) bariera siły roboczej przejawia się w nierównomiernym jej rozmieszczeniu terytorialnym i sektorowym. Przezwyciężenie tej bariery wymaga znacznych nakładów na przeniesienie siły roboczej, na jej przekwalifikowanie, a także na rozwój budownictwa i infrastruktury społecznej.
Kolejną ważną barierą wzrostu gospodarczego jest bariera surowcowa. Wiąże się ona z dostępnością do zasobów bogactw naturalnych i ich wykorzystaniem. Dotyczy ona zarówno kopalin, nośników energetycznych jak i produktów roślinnych. Jest ona wynikiem występowania ich w niedostatecznych ilościach lub nieopłacalności ich pozyskania (wydobycia). Wynika ona przede wszystkim z niedorozwoju bazy surowcowej, przede wszystkim zaś przemysłu wydobywczego – charakteryzującego się wysoką kapitałochłonnością i materiałochłonnością. Przezwyciężenie tej bariery w praktyce wymaga rozbudowy krajowej bazy surowcowej przy jednoczesnej orientacji na wzrost oszczędności zużycia surowców. Pomocnym w tym względzie winny okazać się zmiany w strukturze produkcji w celu zastąpienia produkcji materiałochłonnej i kapitałochłonnej produkcją mniej materiałochłonną i kapitałooszczędną oraz zwiększenia wykorzystania stosunkowo obfitszych zasobów surowców. Czynnikiem sprzyjającym jej osłabieniu będzie również import surowców.
Barierę surowcową dotyczącą produkcji rolniczej nazywa się barierą żywnościową. Dotyczy ona zarówno ograniczeń produkcji rolniczej jak i ograniczeń zaopatrzenia społeczeństwa w żywność. Ujawnia się ona w całym obszarze gospodarki żywnościowej. Jej poziom i skuteczność zależy w dużej mierze od czynników przyrodniczych. Dotyczy zaś nie tylko obszaru gospodarki żywnościowej ale również całego społeczeństwa. Przezwyciężenie zaś tej bariery wymaga identycznych działań jak do bariery surowcowej – w pełnym tego słowa znaczeniu, tyle tylko, że skoncentrowanej na obszarze gospodarki żywnościowej.
Barierę handlu zagranicznego wyznacza konkurencyjność danej gospodarki na rynku światowym, co związane jest z kształtowaniem wskaźnika terms of trade – czyli relacji zmian cen towarów eksportowanych do zmiany cen towarów importowanych. Pogarszanie się tego wskaźnika oznacza zaostrzanie tej bariery.
Przyczyn pojawienia się bariery handlu zagranicznego jest kilka. Stanowi ją z jednej strony niezdolność gospodarki danego kraju do wyprodukowania wyrobów o takim standardzie, który umożliwiłby im wejście na konkurencyjny rynek światowy oraz otrzymanie korzystnych cen. Z drugiej zaś jest ona wynikiem ograniczonych zdolności płatniczych państwa oraz wystąpienia zjawiska importu i eksportu niezbędnego. Ma ono miejsce gdy środki dewizowe uzyskane z eksportu są niewystarczające do pokrycia importu. Niemożliwym staje się wówczas sprowadzenie do kraju nie tylko nowoczesnych technik i technologii ale również często potrzebnych surowców.
Bariera handlu zagranicznego może być przezwyciężona poprzez dynamizowanie wzrostu eksportu w tempie wyższym niż wzrost dochodu narodowego – co jest warunkiem podstawowym, zwłaszcza zaś poprzez: poprawę opłacalności eksportu oraz zaciągnięcie kredytu w celu złagodzenia kosztów finansowania importu. Pokonanie tej bariery może stać się jednocześnie czynnikiem inicjującym przezwyciężenie szeregu innych barier wzrostu gospodarczego. Utrzymywanie się jej prowadzi z reguły do ujawniania się i pogłębiania innych barier wzrostu gospodarczego.
W oparciu o przesłanki techniczne wyróżnić można bariery: strukturalną oraz technologiczną. Bariera strukturalna jest ograniczeniem natury technicznej i dotyczy historycznie ukształtowanej struktury aparatu wytwórczego oraz niedoskonałej podzielności czynników wytwórczych. Wyraża się ona przede wszystkim daleko idąca niemożnością przestawienia struktury aparatu wytwórczego, tak że poszczególne jego części okazują się być niedostosowane do zamierzonej struktury produkcji. Charakteryzuje ją również mała elastyczność aparatu wytwórczego. Przezwyciężenie tej bariery jest bardzo trudne, ze względu właśnie na nieelastyczność znacznej części aparatu wytwórczego, której to nie można w krótkim czasie przestawić na inne rodzaje produkcji oraz ze względu na to, że z kolei rozbudowa tego aparatu wymaga nie tylko długiego czasu, ale również i zazwyczaj znacznych nakładów inwestycyjnych. Bardzo łatwo może się ona przerodzić w barierę konsumpcyjną.
Bariera technologiczna jest zaś ograniczeniem mającym swoje źródło w poziomie osiągniętego postępu naukowo-technicznego. Wiąże się ona praktycznie ze wszystkimi wewnętrznymi barierami rozwojowymi. W największym stopniu związana jest ona z barierą strukturalną.
Biorąc zaś za podstawę przesłanki organizacyjne wyróżnić trzeba barierę organizacyjną i instytucjonalną.
Bariera organizacyjna to ograniczenie możliwości pełnego i racjonalnego wykorzystania aparatu wytwórczego oraz pozainwestycyjnych czynników wzrostu dochodu narodowego. Jest ona pochodną charakteru organizacji produkcji i pracy, planowania i zarządzania, a także kwalifikacji kadr kierowniczych. Powstaje ona w sytuacji złej organizacji i niskiej kultury pracy, powodując nieefektywne wykorzystanie nowoczesnych maszyn i urządzeń produkcyjnych. Jej przezwyciężenie wymaga zastosowania odpowiednich naukowym metod organizacji i kierowania, bazujących na odpowiadających im strukturze organizacyjnej oraz sprawnych systemach informacyjnych i informatycznych. Wówczas dopiero możliwym staje się dokonywanie optymalnych wyborów oraz podejmowanie racjonalnych decyzji.
Bariera instytucjonalna to ograniczenia rozwojowe wywołane niedostosowaniem organizacyjnych form stosunków społecznych i ekonomicznych do wymagań postępu naukowo-technicznego i technologicznego. Przejawia się ona przestarzałą strukturą organizacji systemu kierowania i zarządzania gospodarką narodową oraz niewłaściwym podziałem kompetencji i uprawnień poszczególnych jego ogniw do podejmowania określonych decyzji gospodarczych. Jej przejawem jest także brak lub słabość niektórych instytucji związanych ze wzrostem i rozwojem gospodarczym, takich jak: instytucji gromadzących i przetwarzających informacje o charakterze gospodarczym i społecznym, banków, giełd, instytucji doradczych i innych. Ma ona charakter bardzo ogólny, ale mimo to wywiera ona duży wpływ na funkcjonowanie systemów gospodarczych. Jej ograniczanie lub likwidacja wymaga kompleksowego doskonalenia systemu funkcjonowania gospodarki narodowej.
Odrębny charakter ma bariera ekologiczna, którą stanowi zbiór czynników ograniczających rozwój gospodarczy o charakterze naturalnym to jest przyrodniczo-klimatycznym. Wiąże się ona z ograniczoną wydolnością naturalną, to jest ze zdolnością do regeneracji utraconych składników i neutralizacji składników obcych. Przekroczenie granic tej wydolności może spowodować olbrzymie straty gospodarcze, a w skrajnych sytuacjach nawet zagrozić egzystencji człowieka. Temu zaś sprzyjają procesy uprzemysłowienia i urbanizacji środowiska. Przyczyniają się one przy nadmiernej ich intensyfikacji do degradacji środowiska naturalnego a także do skutków katastrofalnych również dla samego wzrostu gospodarczego. Pokonanie tej bariery wymaga poniesienia znacznych nakładów, co skutkuje jednocześnie ich ograniczaniem na rzecz przyspieszenia wzrostu gospodarczego.
Do barier wzrostu gospodarczego zliczyć trzeba również barierę psychiczną jeśli jest ona odnoszona do człowieka (jako pojedynczej jednostki) – oraz w szerszym znaczeniu barierę psychospołeczną jeśli jest ona odnoszona do grup społecznych. Są one ważne ze względu na rangę przedsiębiorczości w procesach gospodarowania. Ich istotą jest poddawanie się przez człowieka (grupy ludzi) pewnym stereotypom myślenia, sztywności wyobraźni i myślenia a także niewiarze we własne siły.
Zjawiska ograniczeń rozwiązywania pewnych problemów – w tym gospodarczych, w psychice człowieka wywoływane są zwykle lękiem i reakcjami obronnymi przed skutkami podejmowanych działań. Ich konsekwencją jest niewykorzystywanie obiektywnych możliwości działania jednostek i grup społecznych w zakresie posiadanej wiedzy, potencjalnych zdolności, doświadczeń zawodowych, istniejących możliwości techniczno-technologicznych potencjału produkcyjnego, a także możliwości ekonomicznych poszczególnych podmiotów gospodarczych. Wyraża się ona: ograniczonością percepcji nowych problemów i nowych sytuacji – np. dotyczących nowej organizacji produkcji, wykorzystania nowych surowców, czy też nowego zastosowania znanych narzędzi; schematyzmem postępowania mimo braku sukcesu; tendencyjnością myślenia polegającą na przecenianiu jednych informacji (zwykle pierwotnych) i nie docenianiu innych (zwykle napływających w toku realizacji przedsięwzięcia) a także emocjonalnym postępowaniem uniemożliwiającym często podjęcie zadania i jego rozwiązanie.
Szerzej patrzeć trzeba natomiast na barierę psychospołeczną, bowiem mimo, że jest ona zlokalizowana w psychice pojedynczych ludzi, to funkcjonuje ona jednak w grupach społecznych, które rządzone są prawami socjologicznymi. Przejawem jej funkcjonowania w obszarze gospodarki są: niekorzystne przepisy prawne, ograniczenia biurokratyczne, stereotypy myślenia grup społeczno-zawodowych oraz niekorzystne dla efektywnych działań gospodarczych poglądy społeczne.
Bariera psychiczna i psychospołeczna ściśle powiązana jest z pozostałymi barierami wzrostu gospodarczego, gdyż w pewnym stopniu je również współtworzy.
Wskazane i scharakteryzowane bariery wzrostu gospodarczego mogą ujawniać się pojedynczo lub funkcjonować zespołowo. Niektóre z nich wzajemnie potęgują swoją siłę, inne zaś są względem siebie neutralne. Ich listy nie należy traktować jako zamkniętej.

Korelacje Tematyczne

Odpowiedz

You must be logged in to post a comment.