.:: Przekształcenia Własnościowe ::.

Istotą przekształceń własnościowych jest przebudowa struktury własnościowej, polegającej na przekazaniu praw własności podmiotom gwarantującym efektywne wykorzystanie zasobów. Proces tych przekształceń w którym zrzekającym się praw własnościowych jest państwo, a nabywającymi je są inne podmioty gospodarcze nazywa się prywatyzacją. jest ona ze społecznego punktu widzenia, niezbędnym warunkiem i drogą wiodącą do restrukturyzacji gospodarki i poprawy efektywności jej funkcjonowania. Jej realizacja oznacza zwiększenie prywatnych form własności koszem sektora państwowego gospodarki narodowej.
Przekazanie (rozdział) praw własności może nastąpić w oparciu o różnorodne metody. Doświadczenia w tym zakresie – zarówno krajów rozwiniętej gospodarki rynkowej, jak i krajów dokonujących transformacji ustrojowej – wskazują, że proces prywatyzacji można przeprowadzić przy pomocy następujących metod:

1) Publicznej sprzedaży akcji (public offering, nazywanej tak że akcjonariatem publicznym lub obywatelskim – polegającej na sprzedaży akcji należących do Skarbu Państwa, szerokim rzeszą inwestorów.
2) Sprzedaży całości przedsiębiorstwa jednemu lub grupie inwestorów – na zasadzie negocjacji nabywcy ze sprzedającym (Skarbem Państwa).
3) Umowy menedżerskiej (menager contract, menagement buy-in) zawartej pomiędzy menedżerem lub grupą menedżerów, zaangażowanych do zarządzania przedsiębiorstwem (zazwyczaj znajdującym się w trudnej sytuacji) na określonych warunkach płacowych i udziałowych, a właścicielem przedsiębiorstwa.
4) Prawnej likwidacji przedsiębiorstwa i sprzedaży jego majątku (to znaczy składników jego mienia).
5) Zmiany charakteru przedsiębiorstwa z państwowego na państwowo-prywatne lub prywatno-państwowe z udziałem kapitału krajowego (spółki prawa handlowego i cywilnego, spółki z o.o.) oraz kapitału zagranicznego (np. spółki joint venture) poprzez dopuszczenie obok Skarbu Państwa także udziałowców prywatnych, lub poprzez podwyższenie kapitału akcyjnego w oparciu o emisję nowych akcji.
6) Podziału przedsiębiorstwa (według kryterium organizacyjno-produkcyjnego) a następnie sprzedaży jego poszczególnych części (np. jedna część zostaje przekształcona w spółkę i sprzedana w postaci udziałów, druga zaś w całości jednemu nabywcy, kolejna natomiast wydzierżawiona a pozostałe sprzedane jako składniki majątkowe).
7) Wykupu przedsiębiorstwa przez zarząd (menagement buy-out), którego istotą jest zgromadzenie środków na sfinansowanie transakcji w oparciu o kredyt bankowy udzielany pod zastaw firmy oraz zmianę struktury własnościowej sprowadzającej się do stania się przez bank udziałowcem (z zastrzeżoną opcją sprzedaży swoich akcji zarządowi po spełnieniu pewnych warunków).
8) Akcjonariatu pracowniczego – polegającego na wykupie istotnej części akcji lub udziałów przedsiębiorstwa przez pracowników, przy jednoczesnym uruchomieniu cenowych i kredytowych preferencji przy nabywaniu tych akcji.
9) Emisji bezpłatnych bonów prywatyzacyjnych, w celu zwiększenia popytu na prywatyzację przedsiębiorstwa oraz stworzenia szans aktywności gospodarczej możliwie szerokim grupom obywateli. Rozwiązanie to można traktować jako przejaw uwłaszczenia obywateli.
10) Komercjalizację przedsiębiorstw państwowych, polegającą na dobrowolnej transformacji w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa w celu przygotowania do dalszej prywatyzacji w późniejszym okresie.
Wybór którejkolwiek z tych metod prywatyzacji zależy od wielu czynników. Determinują ją zwłaszcza:
wielkość przedsiębiorstwa (czy jest małe, średnie, czy duże);
dział i gałąź gospodarki (czy jest on energo- i materiałooszczędny czy też energo- i materiałochłonny);
poziom rozwoju technicznego (czy jego produkcja opiera się na technologiach nowoczesnych i zaawansowanych czy też na tradycyjnych)

wpływ centrum gospodarczego (czy jest duży czy mały)

swoboda decyzyjna przedsiębiorstw (czy są one samodzielne, czy też wymuszone)

szybkość przekształceń (czy będzie ona mała, średnia czy też duża)

cechy charakterystyczne poszczególnych metod prywatyzacji (to jest ich wady i zalety oraz ich spójność z zamierzeniami prywatyzacyjnymi)

zasoby kapitałowe (czy są one duże czy małe, czy wystarczą krajowe czy też trzeba sięgać po zagraniczne)

kondycja ekonomiczna przedsiębiorstw (czy jest dobra czy zła, czy przedsiębiorstwo jest mocno zadłużone, czy przynosi zyski, czy gospodaruje efektywnie, czy też nie).
Determinanty te mając przede wszystkim charakter uwarunkowań wewnętrznych koncentrują się nie tylko na płaszczyźnie ekonomicznej ale również i społeczno-politycznej, która to w pewnym zakresie tworzy również sferę uwarunkowań zewnętrznych tego procesu.
Wybór konkretnej metody prywatyzacyjnej przedsiębiorstw państwowych musi uwzględniać każdorazowo uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne tego procesu. Wiodącymi w wyborze winny być jednak kryteria wielkości przedsiębiorstwa oraz stopień efektywności jego funkcjonowania.

.:: Państwo Podmiot Społeczny ::.

Państwo, jak każdy podmiot gospodarczy dokonuje wyboru przed podjęciem decyzji. Jest więc ona z jednej strony wyrazem preferencji indywidualnych jednostek składających się na dane społeczeństwo, z drugiej strony zaś sposobu w jaki się dokonuje tych preferencji. Logicznym jej dopełnieniem jest sytuacja, zarezerwowania sobie przez państwo pewnego obszaru decyzyjnego nie objętego koniecznością liczenia się z opinią społeczeństwa – przynajmniej w pewnym przedziale czasu. Oznacza to jednocześnie, że w takim przypadku preferencje indywidualne, które są sprzeczne z wolą państwa automatycznie tracą rację bytu.
Problematyka ta w teorii ekonomii lokowana jest w obszarze decyzji społecznych. Jedną z dróg jej rozwiązania są próby wykorzystania do tego celu mechanizmu przejścia od preferencji indywidualnych do preferencji zbiorowych. Ta koncepcja natrafiła jednak na dwa poważne ograniczenia. Pierwszym jest konieczność dysponowania przez jednostki odpowiednią metodą sprowadzania użyteczności i niekorzyści towarzyszących różnym sytuacjom do porównywalności. Drugim ograniczeniem zaś jest to, aby funkcje użyteczności różnych jednostek były jednakowe lub różnica między preferowanymi celami pozwalała na ich kwantyfikację. W praktyce jednoczesne spełnienie tych warunków okazuje się niemożliwe, co oznacza jednocześnie, że agregacja preferencji indywidualnych w celu ustalenia użyteczności społecznej jest niemożliwa.
Zagadnienie to starali się rozwiązać V.Pareto i K.Arrow, każdy jednak z innego punktu widzenia. V.Pareto (), dążąc do uniknięcia wskazanych sprzeczności, sugerował aby państwo odstąpiło od prób zmiany strat jednych na zyski innych i oparło decyzję społecznie optymalną na zasadzie poprawy sytuacji choć jednej jednostki przy niepogarszaniu pozostałych. Tezę tą zakwestionował K.Arrow wykazując, że w społeczeństwie nie występuje jednomyślność. Sformułował on teoremat wątpliwości co do możliwości racjonalnego wyboru społecznego. Jego istotą jest nierozwiązywalność sytuacji w której trzy jednostki mają do wyboru rozwiązanie A, B i C. Jeśli bowiem większość obywateli woli rozwiązanie A niż rozwiązanie B, a B bardziej niż C, to wcale nie musi to oznaczać, że jednostki te mając do wyboru pomiędzy A i C wypowiedzą się za A. K.Arrow uważa, że żaden system głosowania nie pozwala przejść w sposób zadawalający od preferencji indywidualnych do społecznych.
Mimo to zainteresowanie przejściem od preferencji indywidualnych do preferencji społecznych budzi ciągle zainteresowanie ekonomistów. Współcześnie odzwierciedlają to dociekania w obszarze wielu nurtów teorii wyboru społecznego (public choice), zwłaszcza w teoriach; rynku politycznego, biurokracji i asymetrii.

 

Odpaństwowienie gospodarki i życia społecznego
Procesy powrotu gospodarki planowej do gospodarki rynkowej odbywają się nie w formie jednorazowego aktu, lecz jako skomplikowane procesy transformacyjne odtwarzające instytucje, więzi społeczne i metody regulacyjne niezbędne do sprawnego funkcjonowania gospodarki. Stanowią je procesy: przekształceń własnościowych; dereglamentacji oraz deetatyzacji.

.:: Funkcje Gospodarki Rynkowej ::.

Model regulowanej gospodarki rynkowej lub interwencjonizmu państwowego wywodzi się z tradycji keynesowskiej. Opiera się na założeniu zawodności mechanizmów rynkowych i wolnej konkurencji w niektórych dziedzinach o istotnym znaczeniu dla społeczeństwa. Nie podważa on jednak roli rynku w ogóle, a w szczególności nie kwestionuje jego wyższości pod względem zdolności do zapewnienia najwyższej efektywności gospodarowania w skali mikro, ale usiłuje eliminować jego najbardziej ewidentne słabości.
Zdaniem przedstawicieli tego kierunku gospodarka rynkowa obok swych wielkich zalet nie daje pełnej racjonalności w skali makro, gdyż:
rynek zawodzi na wielu ważnych obszarach życia społecznego, przede wszystkim w zakresie sprawiedliwości społecznej rozumianej nie jako egalitaryzm podziału, ale jako równość szans;
rynek masowo i nieustannie wytwarza bezrobocie, co jest jego zasadniczą wadą, a więc źle wykorzystuje zasoby gospodarki;
rynek prowadzi do wahań koniunkturalnych, często o bardzo poważnych następstwach, zawodzi zwłaszcza w dziedzinie stabilności gospodarki;
rynek w zakresie tzw. dóbr publicznych nie osiąga tego, co potrzebne społeczeństwu, a więc zawodzi także jeśli chodzi o strukturę produkcji;
rynek nie potrafi rozwiązać problemów ekologicznych.

Ekonomiczne funkcje państwa w gospodarce rynkowej
Te niepowodzenia mechanizmu rynkowego skłoniły do poszukiwania mechanizmów korygujących je. Zostały one dostrzeżone w działaniach państwa (jako super podmiotu gospodarczego), który wobec innych podmiotów może zachowywać się interwencyjne pełniąc takie funkcje, jak: alokacyjna, redystrybucyjna i stabilizacyjna. Do dziedzin wymagających interwencji państwa zalicza się między innymi: ochronę środowiska; pobudzanie i sterowanie badaniami naukowymi i pracami wdrożeniowymi zapewnianie bieżącej równowagi makroekonomicznej kraju i przeciwdziałanie żywiołowym wahaniom cyklicznym i dekoniunkturze; regulacje stosunków na rynku pracy i przeciwdziałanie bezrobociu; ochronę grup najsłabszych ekonomicznie; dostosowanie gospodarki do przyszłości w perspektywie średnio i długookresowej; tworzenie szeroko rozumianej infrastruktury społecznej i technicznej, gdyż jest ona z natury “nierynkowa”; działania na rzecz bhp; stymulowanie rozwoju i ochrona rolnictwa (gdyż stanowi ono nie tylko dział produkcji materialnej ale również określoną formację kulturową i społeczną); pobudzanie twórczości kulturalnej; upowszechnianie wiedzy przez system szkolnictwa podstawowego i wyższego; kształtowanie ładu przestrzennego; oddziaływanie na strukturę gospodarki pod kątem wymogów konkurencyjności wymogów postępu naukowo-technicznego; kształtowania bilansu płatniczego i stosunków z zagranicą oraz bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego państwa.

Funkcja alokacyjna
Współczesna gospodarka jest gospodarką o niedoskonałej konkurencji. W tych warunkach, alokacja rzadkich zasobów między alternatywne sposoby ich wykorzystania nie zapewnia ukształtowania się takiej struktury produkcji, która odpowiadałaby optimum społecznemu. Osiągnięciu tych zamierzeń sprzyja natomiast interwencja państwa będąca wyrazem funkcji alokacyjnej. Najczęściej dotyczy ona problemu dóbr publicznych, konsekwencji decyzji ekonomicznych (czyli tzw. efektu zewnętrznego), konkurencji oraz wad strukturalnych.
Dobra i usługi na ogół są konsumowane indywidualnie. Niekiedy jednak mamy do czynienia z tzw. dobrami publicznymi, których konsumowanie przez jedną jednostkę nie oznacza, że inni nie mogą korzystać z nich w tym samym czasie, przy jednoczesnym wystąpieniu sytuacji braku praktycznej możliwości wykluczenia z konsumpcji tych jednostek, które nie zechcą respektować zasady odpłatności. Cechy te są wyrazem tendencji oferowania konsumpcji tych dóbr za pośrednictwem instytucji państwowej. Za takie dobra i usługi uznaje się: budowę dróg publicznych, utrzymanie parków, oświetlenia publiczne, utrzymanie bezpieczeństwa publicznego, obronę narodową i inne. Ich specyfiką w odniesieniu do większości ich rodzajów jest to, iż nie muszą one wiązać się z bezpośrednim zaangażowaniem produkcyjnym ze strony państwa. Obecnie w coraz większym zakresie konsumpcja dóbr publicznych dostarczanych przez państwo ulega w odniesieniu do większości jej rodzajów wyraźnemu ograniczeniu. Są one świadczone często przez przedsiębiorstwa prywatne i konsumowane odpłatnie (np. korzystanie z autostrad).
Przejawem funkcji alokacyjnej państwa jest jego oddziaływanie na konsekwencje (negatywne lub pozytywne) decyzji ekonomicznych jednych jednostek lub przedsiębiorstw na sytuację innych, bez kompensowania tego wpływu poziomem cen. Uruchamiana jest ona wtedy gdy efekty zewnętrzne działania poszczególnych podmiotów gospodarczych (na przykład zanieczyszczających środowisko naturalne) mają wpływ na interesy osób trzecich (co zwykle wyraża się negatywnym wpływem na realizowane przez nich procesy gospodarowania) bez uwzględniania tego faktu w rachunku ekonomicznym.
Zjawisko efektów zewnętrznych stanowi uzasadnienie do rozszerzenia tych funkcji państwa, które mają na celu zanik lub ograniczenie występowania jego negatywnych skutków . Nie oznacza to jednak absolutnej konieczności ograniczania działania mechanizmu rynkowego który prowadzi do powstawania licznych form efektów zewnętrznych. Reakcja państwa na niedoskonałość rynku jest koniecznością, nie może być ona również mechanicznym odruchem, a jej forma nie może być pozbawiona znaczenia ekonomicznego i przekonywującego uzasadnienia gospodarczego. W ślad za tym, coraz więcej doświadczeń potwierdza argumentację na rzecz rozwiązań zmierzających do rozszerzenia zasięgu rachunku rynkowego w obszar decyzji dotyczących efektów zewnętrznych w oparciu o argumenty skuteczności efektywności ekonomiczno-społecznej.
Kolejny przejaw funkcjonowania funkcji alokacyjnej państwa związany jest z konkurencją na rynku, a głównie z jej brakiem. Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata dowodzi ciągłego podejmowania prób tworzenia podstaw monopolu wraz z negatywnymi jej skutkami. Zalicza się do nich przede wszystkim: niepełne wykorzystanie zdolności wytwórczych, hamowanie produkcji, zwolnienie tempa rozwoju gospodarczego; przyspieszanie procesów inflacyjnych (za przyczyną kształtowania cen monopolowych); hamowania postępu technicznego: deformowania danych do rachunku ekonomicznego; narzucanie niekiedy warunków transakcji będących zaprzeczeniem “uczciwej konkurencji”. W tradycyjnym ujęciu – które obecnie spotyka się z krytyką – przezwyciężenie tych zagrożeń widziano w nacjonalizacji lub poddaniu danej dziedziny przemysłu, handlu i usług kontroli prawnej (ustawy antymonopolowe, regulacja instytucjonalna, itp.). W praktyce jednak przypadki absolutnej monopolizacji są rzadkie, gdyż same struktury monopolizacyjne – jeśli nie istnieją bariery tworzone przez regulacje prawno-administracyjne – nie zawsze pozwalają na ustanowienie cen monopolowych ze względu na reakcję konsumentów oraz groźbę pojawienia się nowych konkurentów.
Współcześnie najczęściej sposobem reakcji na niedostatki konkurencji staje się: rozluźnienie systemu protekcjonizmu wobec producentów krajowych oraz rezygnacja z wielu form regulacji prawnej.
Z realizacją funkcji alokacyjnej wiążą się istniejące wady strukturalne gospodarki narodowej. Ujawnia się ona jako interwencyjne oddziaływanie państwa na proces przekształceń strukturalnych gospodarki, poprzez mniej lub bardziej arbitralną ingerencję w zakresie celów rozwoju gospodarczego oraz narzędzi ich realizacji.

Funkcja redystrybucyjna
Ważną funkcją pełnioną przez państwo jest funkcja redystrybucyjna. Sprowadza się ona do wpływu państwa na zmiany proporcji podziału dochodów, jakie wynikałyby z zasad mechanizmu rynkowego. Zmierza ona do złagodzenia nierówności w poziomie życia społeczeństwa. Przyjmuje ona postać interwencji w fazie pierwotnego podziału dochodu narodowego (np. przez ustalenie płacy minimalnej) lub wtórnego podziału (jako transfery dochodowe w formie opodatkowania i składek na ubezpieczenie społeczne. Redystrybucja dokonywana jest w oparciu o system podatkowy, wydatki z budżetu oraz oddziaływanie na system cen (np. kontrola czynszów, kontrola cen gwarantowanych dla rolników).
Przy społecznej akceptacji redystrybucyjnej funkcji państwa, sprzeciw budzi jednak jej tradycyjny sposób realizacji, nie uwzględniający w wystarczającym stopniu wymogów efektywności ekonomicznej. Neguje się zwłaszcza: stosunkowo szybki wzrost udziału wydatków publicznych w dochodzie narodowym, rosnące obciążenia fiskalne i wydatki na ubezpieczenia społeczne dla gospodarstw domowych i dla przedsiębiorstw. Realizację dystrybucyjnej funkcji państwa wiąże się ze wzrostem opiekuńczości z jego strony, która z kolei przyczynia się z jednej strony do udzielania wsparcia i pomocy ludziom potrzebującym pomocy, z drugiej strony jednocześnie do upowszechniania egoizmu i obojętności wobec nich. Słabością tej funkcji jest jej mała skuteczność. Przy masowych transferach środków, często okazuje się, że ich beneficjentami nie są najbiedniejsi i najbardziej potrzebujący. Przykładem tego są systemy: szkolnictwa wyższego, opieki zdrowotnej, opieki społecznej i inne, które zamiast niwelować różnice w dochodach z reguły je odtwarzają i podtrzymują.

Funkcja stabilizacyjna
Istotą zaś funkcji stabilizacyjnej jest możliwość ingerencji państwa w przebieg cyklu koniunkturalnego. Została ona jako jedyny sposób przezwyciężania wahań cyklicznych, gdyż tylko państwo dysponuje zestawem odpowiednich narzędzi które mogłyby oddziaływać na wielkość globalnego popytu i podaży. Jej przejawem jest polityka gospodarcza państwa – zarówno w sferze koncepcyjnej jak i w sferze realizacyjnej, zwłaszcza zaś polityka podażowa i polityka popytowa.
Polityka podażowa, mając na uwadze cele średniookresowe i długookresowe, orientuje się przede wszystkim na: kształtowanie rynku pracy (poprzez wydatki na podniesienie kwalifikacji, przygotowanie zawodowe, szkolnictwo wyższe); promowanie przemian technologicznych (za pośrednictwem postępu i prac naukowo-badawczych i innowacyjnych); tworzenie stabilnych warunków na rynku pieniężnym; hamowanie tendencji inflacyjnych; tworzenie korzystnych warunków do produkcji i podejmowania ryzyka.
Z kolei polityka popytowa mając na celu przede wszystkim regulację koniunktury w wymiarze krótkookresowym, orientuje się na ustalanie poziomu dochodów i wydatków budżetu. Znajduje ona oparcie w polityce pieniężnej (monetarnej państwa), zmierzającej do kontroli wypływu pieniądza, na takim poziomie, aby możliwym było utrzymanie równowagi między popytem a podażą zarówno na rynku produktów jak i na rynku finansowym. Państwo dla realizacji funkcji stabilizacyjnej posługuje się także narzędziem podatkowym oraz cenowo-dochodowym oraz środkami polityki socjalnej.
Regulacja koniunktury gospodarczej w oparciu o interwencjonizm państwowy ma zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Zwolennicy uznają, że wobec faktu zawodności samoczynnego mechanizmu rynkowego, jedynym sposobem osiągnięcia równowagi gospodarczej przy pełnym wykorzystaniu czynników wytwórczych jest regulacja koniunktury przez państwo. Przeciwnicy natomiast uważają, że tradycyjne metody regulacji koniunkturalnych zawiodły, a manipulowanie systemem finansowym państwa zmierza tylko do zaprzeczenia możliwości uzyskania trwałych efektów. Sugerują oni rezygnację z polityki regulacji koniunktury, bowiem ingerencja ta nie tylko, że nie łagodzi perturbacji ekonomicznych to jeszcze prowadzi do ich pogłębienia.
Wskazane ekonomiczne funkcje państwa są odzewem na niedoskonałość i dysfunkcyjność rynku jako mechanizmu optymalizującego wykorzystywanie zasobów. Przejęcie przez państwo roli korygowania skutków niedoskonałości rynku, natrafia jednak na przeszkody w postaci złożoności współczesnego życia gospodarczego. Pewną barierą jest również fakt ograniczonej możliwości prawidłowego odczytania przez państwo interesu społecznego oraz chęci jego realizacji. Problemy te znalazły się w obrębie zainteresowań tzw. teorii wyboru społecznego.