.:: Rola Rynku w Gospodarce ::.

System gospodarki rynkowej nie jest systemem jednorodnym, bowiem gospodarka rynkowa może występować w różnorodnych postaciach. Ich wyróżnikiem jest stosunek do roli rynku i roli państwa w gospodarce, prowadzący w istocie z jednej strony do określenia skali swobody decyzyjnej, z drugiej zaś do określenia zakresu interwencji państwa. Role te dają się ukazać poprzez odwołanie się do dwóch przeciwstawnych modeli:
Modelu ?samoregulacyjnej gospodarki rynkowej” nazywanego także gospodarką wolnorynkową. Z założenia eliminuje on jakikolwiek interwencjonizm państwa. Zwolennicy tego modelu uważają, że wszelkie włączanie państwa w procesy gospodarcze zakłóca tylko warunki konkurencji i w ostatecznym rozrachunku raczej jej szkodzi, bowiem utrudnia żywiołowe działanie mechanizmów rynkowych.
Modelu gospodarki rynkowej z interwencjonizmem państwowym, zwany także ” regulowaną gospodarką rynkową”, czy też systemem parametrycznym. Zarządzanie w nim jest realizowane głównie za pomocą parametrów finansowych.
Mając na uwadze taki podział wyjaśnienie roli rynku i roli państwa w gospodarce wymaga odrębnego potraktowania.
Przedstawiony podział w praktyce jednak nie występuje. Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata jest bardziej skomplikowana. Ujawnia ona najczęściej formy mieszane pod względem skali i poziomu oddziaływania rynku i państwa na funkcjonowanie gospodarki. Ważnym w tym względzie wydaje się dostrzeżenie najważniejszych metod, sposobów i instrumentów realizacji procesów gospodarczych. Oznacza to potrzebę odwołania się do polityki gospodarczej państwa, a zwłaszcza do polityki finansowej.

 

Rola rynku w gospodarce
Rynek będąc różnie definiowany – na co zwrócono już uwagę bo jako ogół sprzedających i kupujących oraz całokształt więzi ekonomicznych między nimi, czy też miejsce, w którym kupuje się towary i usługi, z punktu widzenia roli jaką pełni w gospodarce, może być doskonałym lub niedoskonałym. Doskonałym jest on wtedy gdy istnieje wielu sprzedawców i nabywców, gdy każdy kupujący może nabyć towar od każdego sprzedającego i na odwrót, gdy panuje wolna konkurencja oraz zasada kierowania się maksymalizacją zysku. Rynek jest zaś niedoskonałym, gdy istnieje ograniczona liczba kupujących bądź sprzedających oraz gdy między nimi istnieje zmowa. Oznacza to, iż zakres gospodarki rynkowej może być różny pod względem skuteczności działania mechanizmu rynkowego.
Model samoregulacyjny lub wolnorynkowy wychodzi natomiast z założenia, że rynek i jego mechanizmy prowadzą same do rozwiązywania wszystkich problemów rozwojowych, a więc należy dążyć do stworzenia pełnej swobody jego działania. Dopuszcza on występowanie bardzo różne formy konkurencji między sprzedającymi. W przypadku towarów, które nie bardzo dają się różnicować pod względem jakości, formy estetycznej itp., dominuje konkurencja cenowa. Natomiast w przypadku towarów (i usług) dających się wyraźnie różnicować, dochodzi do różnych form konkurencji pozacenowej. Konkurencja pozacenowa obejmuje problematykę jakości, formy zewnętrznej (stylu), warunków sprzedaży, warunków serwisu, gwarancji itp. Jego istotą jest dążenie do eliminacji państwa z gospodarki i ograniczenia jego roli wyłącznie do tworzenia infrastruktury ułatwiającej działalność prywatnych podmiotów gospodarczych i rozwój wolnej konkurencji.
Konstrukcja modelu samoregulacyjnego opiera się na następujących zasadach:
prowadzenia polityki twardego finansowania budżetowego i nie dopuszczenie do deficytu budżetowego;
przestrzegania kontroli ilości podaży pieniądza w obiegu i niedopuszczenie do utraty kontroli nad procesami inflacyjnymi;
pełnego otwarcia na świat i usunięcia wszelkich barier handlowych;
unikania nadmiernego opodatkowania;
unikania nadmiernego subsydiowania i stosowania zachęt podatkowych dla sektora prywatnego;
niedopuszczenia do silnej pozycji związków zawodowych i powstawania przywilejów grupowych;
wyeliminowania wszelkiej kontroli cen;
unikania jakichkolwiek interwencji rynkowych naruszających wolną konkurencję;
eliminacji przedsiębiorstw państwowych;
unikania niejasnych granic między działalnością publiczną i prywatną.
Zasady te odpowiadają założeniem tzw. modelu rynku doskonale konkurencyjnego, na którym w wyniku istnienia ściśle określonych warunków, żaden z pojedynczych producentów nie jest w stanie wpłynąć na cenę przez zmianę wielkości produkcji, zaś żaden z nabywców nie ma wpływu na cenę przez zmianę rozmiarów zakupu. Zakłada on bowiem występowanie dużej liczby sprzedawców, idealną podzielność czynników produkcji, produkcję dóbr o charakterze standardowym bez możliwości ich znacznego różnicowania oraz racjonalne zachowania się producentów i konsumentów. W takich warunkach ceny są określane przez rynek, czyli przez popyt i podaż, a jego uczestnicy muszą się do nich dostosować. W praktyce jednak sytuacja doskonalej konkurencji jest trudna do osiągnięcia.
W rzeczywistości mamy więc najczęściej do czynienia ze zjawiskiem konkurencji niedoskonałej, uwzględniającej występowanie drobnych, średnich i dużych producentów o różnych typach własności i różnych możliwościach wpływania na zmianę ceny rynkowej. Jeszcze bardziej odbiegającą od konkurencji doskonalej jest konkurencja monopolistyczna, w której występuje jeden lub kilku wielkich producentów mających znaczny wpływ na warunki produkcji i zbytu określonych dóbr i usług. monopolista może występować po stronie nabywców (monopson), dyktując producentowi korzystne dla siebie warunki sprzedaży.

.:: Polityka pieniężna ::.

Ponieważ pieniądz stanowi podstawę funkcjonowania gospodarki rynkowej, jego funkcje i rola pozostają w stałym obszarze zainteresowań państwa. Wyraża się ono kształtowaniem i realizacją odpowiedniej polityki pieniężnej państwa, która stała się jedną z najważniejszych dziedzin polityki makroekonomicznej.
W rzeczywistości gospodarczej dostrzegać trzeba ją przez pryzmat funkcji, instrumentów oraz jej skuteczności.
Polityka pieniężna (określana także jako monetarna) polega na regulowaniu stopy wzrostu podaży pieniądza krajowego w celu wspierania rozwoju gospodarczego kraju, zapewnieniu pełnego i trwałego zatrudnienia, rozsądnej stabilizacji cen oraz równowagi bilansu płatniczego. Jako taka pełni ona rolę instrumentalną w stosunku do ogólnych celów polityki ekonomicznej. Te z kolei są również celami generalnymi polityki pieniężnej państwa.
Polityka pieniężna działa stosunkowo szybko, z niewielkim opóźnieniem w czasie. Ma ona charakter przede wszystkim bezosobowy i powszechny, oddziaływuje bowiem na prawie wszystkich uczestników procesu gospodarczego, a nie na selektywnie wybrane podmioty. Koncentruje się przede wszystkim na: regulowaniu podaży pieniądza, operowaniu zmianami stopy procentowej, oraz oddziaływaniem na kurs walutowy.
Instrumentarium polityki pieniężnej sprowadza się zaś przede wszystkim do: oddziaływanie na płynność bankową (poprzez stopę dyskontową, operacje otwartego rynku i rezerwy obowiązkowe), kontrolę kredytów oraz selektywną politykę kredytową i jej instrumenty.
Polityka pieniężna, jak każda polityka ma ograniczoną skuteczność oddziaływania na gospodarkę. Znajduje to odzwierciedlenie w konflikcie celów polityki ekonomicznej, w samej realizacji polityki pieniężnej oraz w niedostatecznej elastyczności struktur ekonomicznych i społecznych. Polityka pieniężna w trakcie realizacji napotyka na takie ich układy, które nie zawsze są zgodne. Przejawia się to konfliktami celów, tak pomiędzy celami wewnętrznymi a celami zewnętrznymi, oraz w obszarze samych celów wewnętrznych. Ma to miejsce zwłaszcza w krótkich okresach.
Przykładem pierwszego układu sprzeczności są trudności pogodzenia działań na rzecz zrównoważenia bilansu płatniczego z rozwojem gospodarczym. Jeżeli bowiem np. stopa procentowa na rynkach międzynarodowych wzrasta, to aby przeciwdziałać odpływowi kapitałów za granicę, trzeba na również w kraju utrzymywać relatywnie wysoką stopę procentową – i to nawet wówczas, gdy sytuacja na rynku pracy i rynku kapitałowym wymaga jej obniżenia. Sytuacja ta wymaga wyboru jednego spośród różnych, niespójnych ze sobą celów.
Przykładem drugiego układu sprzeczności jest kwestia zwalczania inflacji i bezrobocia. Oba słuszne cele wymagają jednak odmiennej polityki pieniężnej. Ograniczanie inflacji wymaga polityki restrykcyjnej, której ubocznym skutkiem jest zwykle zwiększenie stopy bezrobocia w następstwie recesji wywołanej spadkiem popytu globalnego. Z kolei zmniejszenie bezrobocia wymaga natomiast ekspansywnej polityki pieniężnej, która służy ożywieniu produkcji, inwestycji i zatrudnienia, ale pociąga za sobą niekiedy wzrost cen i nasilenie zjawisk inflacyjnych.
Często w procesie realizacji polityki pieniężnej dochodzi do trudności w osiąganiu celów dla których została ona podjęta. Ma to miejsce mimo uruchomienia odpowiednich instrumentów. Przykładem takiej sytuacji jest regulowanie podaży pieniądza oraz polityki stopy podatkowej.
W praktyce skuteczność polityki pieniężnej zależy w znacznym stopniu od elastyczności struktur ekonomicznych i społecznych w obrębie których jest realizowana. Dotyczy to zarówno struktur w wymiarze wewnętrznym jak i zewnętrznym.
W wymiarze wewnętrznym nieelastyczność – inaczej sztywność – struktur spowodowana może zostać: współzależnościami między układem cen i dochodów; zadłużeniem przedsiębiorstw i gospodarstw domowych; rozmiarami sektora publicznego oraz sztywnością jego potrzeb finansowych; wysokim poziomem świadczeń socjalnych. Zmniejszenie negatywnych skutków działania tych czynników, winny sprowadzać się przede wszystkim do walki z ograniczeniami konkurencji i mobilności czynników produkcji. Niekiedy wskazuje się także na działania mające ograniczać wydatki publiczne i socjalne.
W wymiarze zewnętrznym nieelastyczność struktur spowodowana jest przede wszystkim ograniczeniami swobody kształtowania polityki pieniężnej, ze względu na reguły funkcjonowania (będące niekiedy dyktatem) międzynarodowych organizacji gospodarczych.

.:: System Finansowy ::.

Funkcjonowanie gospodarki rynkowej zależne jest obok mechanizmów rynkowych także od podstaw jej funkcjonowania. Są nimi podstawy pieniężno-finansowe, tworzące w istocie system pieniężno-finansowy gospodarki narodowej za jego pośrednictwem którego państwo może prowadzić odpowiednią politykę pieniężną, politykę dochodową i politykę fiskalną.
System pieniężno-finansowy gospodarki narodowej obejmuje sobą cały system bankowy, rynek kapitałowy, rynek dewizowy oraz budżet państwa i budżety władz lokalnych. Podstawy jego funkcjonowania wynikają z istoty pieniądza jako kategorii ekonomicznej i pełnionej przez niego funkcji.

 

System bankowy
Jednym z elementów systemu pieniężno-finansowego gospodarki rynkowej system bankowy. Jego najważniejszymi ogniwami systemu bankowego są: bank centralny, banki handlowe (zwane też depozytowo-kredytowymi), banki inwestycyjne i hipoteczne, kasy oszczędnościowe, towarzystwa kredytowe, banki specjalne oraz towarzystwa ubezpieczeniowe. Oprócz nich w obszar systemu bankowego wchodzą wąsko wyspecjalizowane instytucje bankowe i para bankowe (jak: domy maklerskie, domy dyskontowe i domy bankierskie).
Podstawowym ogniwem i instytucją systemu bankowego jest bank centralny. Pełni trzy zasadnicze funkcje: po pierwsze – instytucji emitującej pieniądz gotówkowy, co oznacza, że jest on bankiem emisyjnym; po drugie – instytucji zapewniającej sprawne funkcjonowanie całego systemu bankowego, czyli pełni rolę “banku banków” sprowadzającą się do bycia bankierem w stosunku do banków komercyjnych; po trzecie – banku państwa który sprawuje kontrolę nad podażą pieniądza,a w razie potrzeby także finansuje deficyt budżetowy, czyli realizatora polityki pieniężnej i kredytowej państwa.
Banki centralne początkowo były instytucjami prywatnymi. W miarę wzrostu ich znaczenia jako instytucji finansującej działalność państwa w coraz większym zakresie zaczęły podlegać kontroli państwowej. Obecnie będąc instytucją realizującą politykę pieniężną państw wpływa on na realizację celów ekonomicznych w sposób pośredni, to jest poprzez: regulację podaży pieniądza, stopy procentowej lub kursu walutowego. Regulacje te stanowią jednocześnie cel pośredni polityki pieniężnej.
Najliczniejszą grupę banków w gospodarce rynkowej stanowią banki handlowe, które tworzą i kreują pieniądz bankowy (zwany wkładowym lub depozytowym) służący do rozliczeń bezgotówkowych. Banki handlowe umożliwiają zamianę gotówki na depozyty, depozyty na gotówkę, przelewanie środków z jednych rachunków na inne, dyskontowanie weksli handlowych oraz kreowanie nowego pieniądza w ramach udzielonych kredytów. Ponadto świadczą one inne usługi, jak: powiernicze, przechowywanie kosztowności oraz usługi maklerskie.

 

Rynek kapitałowy
Rynek kapitałowy (nazywany także rynkiem papierów wartościowych) jest rynkiem specjalnym na którym dokonuje się sprzedaży i zakupu papierów wartościowych. Są nimi dokumenty potwierdzające prawa majątkowe. Dzielą się one – jeśli odwołać się do najczęściej stosowanego kryterium charakteru dochodów na: przynoszące stały dochód i przynoszące zmienny dochód. Najważniejszym papierem przynoszącym stały dochód jest obligacja, która jest dokumentem zawierającym zobowiązanie do dłużne emitanta w stosunku do każdego kolejnego właściciela tego dokumentu. Wystawiona może być ona na okaziciela lub imienna. Może być ona państwową – jeśli pożyczkobiorcami są instytucje państwowe lub municypalne oraz prywatną – gdy pożyczkobiorcami są spółki akcyjne. Obligacja może być zabezpieczoną (gwarancja całości lub części przez inny podmiot lub gwarancja państwa) lub niezabezpieczoną (gdy emitantem jest firma lub instytucja znana). Jest ona przedmiotem obrotu giełdowego.
Natomiast papierem wartościowym przynoszącym zmienny dochód są dokumenty potwierdzające udział w kapitale spółek prawa handlowego (spółek z o.o. i spółek komandytowych) oraz dokumenty udziałowe spółek akcyjnych – zwane akcjami. Akcje są też najważniejszym papierem wartościowym przynoszącym zmienny dochód. Dzielą się one – ze względu na uprawnienia – na: zwyczajne i uprzywilejowane. Mogą być wystawiane na okaziciela (najczęściej) lub imiennie. Uczestniczą one w obrocie giełdowym, przez co są one zbywalnymi. Są one dokumentem o określonej wartości nominalnej stwierdzającym udział akcjonariusza w majątku spółki akcyjnej, z którego to tytułu ma on prawo do uczestnictwa w podziale zysków spółki oraz ewentualnie (co zależy od rodzaju akcji) prawo do uczestnictwa w kierowaniu spółką lub uczestnictwa w podziale jej majątku w przypadku likwidacji. Dochodem z akcji jest dywidenda, wypłacana z zysku przedsiębiorstwa, który to zależy od jego rentowności.

 

Rynek dewizowy
Rynek dewizowy (nazywany także rynkiem walutowym) to zespół wszystkich instytucji i osób kupujących i sprzedających dewizy (wymieniających waluty obce) – wraz z pośredniczącymi w ej transakcji oraz zbiór reguł rządzących zawieraniem transakcji (kupna i sprzedaży) walutowych. Przy czym przez dewizy rozumie się różnego rodzaju należności zagraniczne – pieniężne (bez względu czy występują w formie pieniędzy zagranicznych lub dokumentów stwierdzających istnienie takich należności w postaci wekslów, czeków, przekazów, papierów wartościowych, książeczek oszczędnościowych) i inne wierzytelności nie ujęte w dokumentach (np. pozostałości na rachunkach bankowych) oraz należności zagraniczne krótkoterminowe, które ze względu na swoją formę i płynność mogą służyć jako środki płatnicze w obrotach z zagranicą. Natomiast pod pojęciem waluty rozumiemy jednostkę pieniężną danego kraju – zarówno rodzimego jak i innych krajów oraz typ systemu pieniężnego.
Rynek dewizowy ze względu na zakres geograficzny ma wymiar krajowy (narodowy) i międzynarodowy. Pierwszy obejmuje kupujących i sprzedających dewizy w jednym kraju. Ma on miejsce gdy uczestnikami jego są głównie krajowe banki komercyjne zawierające transakcje dewizowe w związku z obrotem kapitałowym lub handlowym. Drugi zaś obejmuje zespół narodowych rynków dewizowych. Ma on miejsce gdy transakcje zawierane są przez uczestników z różnych krajów. W ślad z tym, przez międzynarodowy rynek walutowy rozumie się często transakcje walutowe zawierane między uczestnikami różnych rynków narodowych lub ogół tego rodzaju transakcji zawieranych w skali międzynarodowej.
Ze względu na termin dostawy dewiz rynek dewizowy dzieli się na: rynek bieżący – to jest taki na którym dostawa dewiz następuje w ciągu 2 dni roboczych od zawarcia transakcji oraz rynek terminowy – na którym to dostawa dewiz następuje w ciągu 3 i więcej dni od chwili zawarcia transakcji.
Ze względu zaś na prawne regulacje obrotem dewizami mamy do czynienia z rynkiem legalnym – gdy nie ma ograniczeń dewizowych i z rynkiem czarnym – gdy pomimo prawnego zakazu obrotu walutami obcymi, dokonuje się ich obrotu.

 

Budżet państwa i budżety władz lokalnych.
Budżet państwa to plan finansowy zawierający dochody i wydatki rządowe związane z realizacją przyjętej polityki społeczno-gospodarczej. Sporządzany jest on na okres jednego roku oraz zatwierdzany przez władzę ustawodawczą.
W rzeczywistości gospodarczej pełni on kilka funkcji, spośród których za najważniejsze uznaje się: funkcję fiskalną, funkcję redystrybucyjną oraz funkcję stymulacyjną. Pierwsza z nich polega na gromadzeniu dochodów (których źródłem są głównie podatki) pozwalających na utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację jego zadań. Druga zaś umożliwia dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu narodowego. Trzecia zaś polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budżetu państwa na życie gospodarcze i społeczne za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów podatkowych oraz wydatków budżetowych.
Budżet państwa składa się z dochodów i wydatków centralnych władz państwowych (budżet centralny), władz lokalnych (budżety lokalne lub terenowe) i ubezpieczeń społecznych.
Budżety lokalne zależą od politycznej organizacji państwa – w Polsce są nimi budżety wojewódzkie i budżety gminne. W gestii budżetów lokalnych znajduje się zazwyczaj gospodarka komunalna i mieszkaniowa, oświata i ochrona zdrowia, kultura, utrzymanie porządku publicznego oraz infrastruktura. Wydatki budżetów lokalnych finansowane są głównie z własnych źródeł, którymi są dochody pochodzące z podatków i opłat obciążających ludność danego terenu oraz dochodów uzyskanych z działalności prowadzonej przez władze lokalne. W ograniczonym stopniu źródłem finansowania wydatków są: subwencje, pożyczki oraz inne transfery z budżetu centralnego.

.:: Konkurencja ::.

Konkurencja to rywalizacja pomiędzy podmiotami gospodarczymi – to jest pomiędzy gospodarstwami domowymi (występujący najczęściej jako konsumenci), przedsiębiorstwami oraz państwem – o uzyskanie korzyści ekonomicznych przy sprzedaży i nabywaniu towarów (dóbr i usług) oraz czynników produkcji. Ma ona miejsce zarówno między kupującymi jak i sprzedającymi, którymi w praktyce gospodarczej są wszystkie podmioty gospodarcze. Między kupującymi jest wyrazem rywalizacji o ograniczoną ilość dóbr występujących na rynku, natomiast między sprzedającymi jest wyrazem rywalizacji o pieniądze klientów.
Konkurencja w największym stopniu dotyczy ona jednak przedsiębiorstw, między którymi mogą występować bardzo różne formy konkurencji. One zaś z kolei powodują, że mamy do czynienia z różnymi typami rynków. W przypadku towarów, które nie bardzo dają się różnicować pod względem jakości, formy estetycznej itp., dominuje konkurencja cenowa, natomiast gdy chodzi o towary (usługi) dające się wyraźnie różnicować, dochodzi wówczas także do różnych form konkurencji pozacenowej. Konkurencja pozacenowa obejmuje problematykę jakości, formy zewnętrznej (stylu), warunków sprzedaży, warunków serwisu, gwarancji itp.
Zrozumienie istoty procesu rynkowego wymaga odwołania się do różnych rodzajów konkurencyjności. Najogólniejszym podziałem jest podział na konkurencyjność doskonałą i konkurencyjność niedoskonałą. Konkurencja doskonała ma miejsce w przypadku zaistnienia ściśle określonych warunków, w których żaden z pojedynczych producentów nie jest w stanie wpłynąć na cenę przez zmianę wielkości produkcji, zaś żaden z nabywców nie ma wpływu na cenę przez zmianę rozmiarów zakupu. Zakłada ona: występowanie dużej liczby sprzedawców; idealną podzielność czynników produkcji; produkcję dóbr o charakterze standardowym bez możliwości ich znacznego różnicowania; oraz racjonalne zachowania się producentów i konsumentów. W tej sytuacji, ceny są określane przez rynek, czyli przez popyt i podaż, a jego uczestnicy muszą się do nich dostosować. Sytuacja doskonalej konkurencji w praktyce jest trudna do osiągnięcia, jeśli w ogóle możliwa. Powodem jest głównie to, iż trudno spełnić jest jednocześnie podstawowe wymogi doskonale konkurencyjnego rynku.
W rzeczywistości więc, mamy najczęściej do czynienia ze zjawiskiem konkurencji niedoskonałej, uwzględniającej występowanie drobnych, średnich i dużych producentów o różnych typach własności i różnych możliwościach wpływania na zmianę ceny rynkowej.
Jeszcze bardziej odbiegająca od konkurencji doskonalej jest konkurencja monopolistyczna, w której występuje jeden lub kilku wielkich producentów mających znaczny wpływ na warunki produkcji i zbytu określonych dóbr i usług. monopolista może występować po stronie nabywców (monopson), dyktując producentowi korzystne dla siebie warunki sprzedaży.