.:: Podaż Zagregowana ::.

Zagregowana – czyli globalna – podaż (AS – z ang. aggregate supply) pokazuje zależność całkowitą między ilością produktów (czyli wielkością realnego PNB) jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w danym okresie. Na jej kształt wpływa szereg czynników oddziaływujących na produkcję w gospodarce. Są nimi: poziom cen, możliwości produkcyjne gospodarki, postęp naukowo-techniczny, siła roboczą, dostępność do czynników produkcji i koszty ich pozyskania oraz regulacje rządowe.
Pierwszy z czynników kształtowania zagregowanej podaży – to jest poziom cen wpływa na jej zmiany oddziaływając na producentów w całej gospodarce. Gdy poziom cen rośnie, rośnie ilość dóbr i usług oferowanych na sprzedaż, a w ślad za tym przedsiębiorstwa osiągają większe zyski.
Z kolei wpływ możliwości produkcyjnych gospodarki narodowej na zagregowaną podaż wyraża się wpływem poprzez rozszerzenie technicznych możliwości produkcji dóbr i usług. Te zaś tworzone są dzięki inwestycjom, które decydują o zastępowaniu starego i zużytego aparatu wytwórczego nowym. Jeśli przedsiębiorstwa nie będą odtwarzać swego aparatu wytwórczego, to będą zmuszeni do ograniczania produkcji. Jeśli zaś będą chcieli rozszerzać produkcję to muszą podejmować nowe inwestycje – które nie tylko odtworzą zużyty aparat wytwórczy, ale również pozwolą na jego poszerzenie. Pozwoli to bowiem dopiero kreować dalszy wzrost gospodarczy.
Z możliwościami produkcyjnymi gospodarki ściśle związany jest kolejny czynnik – postęp naukowo-techniczny. Dzięki niemu przedsiębiorstwa mogą bowiem nie tylko podnosić jakość swoich produktów, ale również zwiększać ich produkcję. Osiągniecie postępu naukowo-technicznego wiąże się jednak z koniecznością poniesienia nakładów na badania naukowe.
Znaczący wpływ na kształtowanie zagregowanej podaży ma również siła robocza. Przejawia się to jej wpływem w dłuższym okresie na wielkość produkcji. ranga tego czynnika zależna jest w dużej mierze od symbiozy z możliwościami produkcyjnymi gospodarki narodowej oraz postępem naukowo-technicznym, co wyraża się w zwiększeniu wydajności pracy. Efektywność wpływu tego czynnika zależy także od poziomu edukacji ludzi.
Ważnym czynnikiem wpływu na zagregowaną podaż ma również dostępność do czynników produkcji i koszty ich pozyskania. Ma to miejsce zwłaszcza w odniesieniu do tych czynników – a zwłaszcza surowców, które są coraz trudniej dostępne i coraz droższe. Wpływają one bowiem w sposób znaczący na funkcjonowanie całej gospodarki, a zwłaszcza na jej możliwości produkcyjne. Jeśli dostępność – na przykład do czynników surowcowych ulega ograniczeniu ze względy na ich fizyczne pozyskanie lub wzrost ceny, to prowadzi to do ograniczenia zagregowanej podaży.
Na zagregowaną podaż wpływ mają również regulacje podejmowane przez państwo (rząd). Sprowadzają się one do tworzenia – w oparciu o przepisy prawne – ram funkcjonowania gospodarki, które byłyby zgodne nie tylko z bieżącym interesem społecznym ale również z interesem w przyszłości. Przykładem takiego podejścia jest kwestia pogodzenia wymagań ochrony środowiska z możliwościami produkcyjnymi gospodarki.
Każdy z tych czynników przyczynia się w różnym stopniu do kształtowania zagregowanej podaży. Jej wielkość zależna jest od wypadkowej wektorów siły i kierunków działania każdego z tych czynników. W sumie zmiany mogą sprowadzać się do wzrosty lub ograniczenia zagregowanej podaży. Wzrost zagregowanej podaży może nastąpić na przykład przy: obniżeniu kosztów produkcji, zwiększeniu dostępności do czynników produkcji lub obniżeniu cen energii. Oznacza to, że wzrost zagregowanej podaży powodowany jest przez te wszystkie czynniki, które zwiększają możliwości produkcyjne gospodarki lub prowadza do obniżki kosztów produkcyjnych. Do zmniejszenia zagregowanej podaży przyczynić może się zaś: wzrost cen podstawowych nośników energetycznych, spadek produkcyjności pracy lub ograniczenia w wydobyciu surowców.
Zobrazowaniem zagregowanej podaży jest jego krzywa – to jest graficzne pokazanie zależności między wielkością realnego produkt brutto oferowana na sprzedaż przez wszystkie przedsiębiorstwa a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto (Rysunek 6.2.). Gdy poziom cen będzie się zmieniać, to również będzie się zmieniać zagregowana podaż. Krzywa zagregowanej podaży zaś będzie przyjmować różne kształty w zależności od stanu gospodarki narodowej. Jeśli gospodarka narodowa będzie w depresji (lub recesji) – czyli, że jej możliwości produkcyjne będą wykorzystane w małym stopniu, co prowadzić będzie do bezrobocia i spadku poziomu życia ludzi – to krzywa zagregowanej podaży przyjmie kształt prostej poziomej. Oznaczać będzie to, że można zwiększyć produkcję bez podnoszenia poziomu cen, jeśli tylko wystąpi popyt na produkty przedsiębiorstw zwiększających swoją produkcję. Jeśli zaś gospodarka osiągnie stan pełnego zatrudnienia – czyli zaistnieje sytuacja możliwości zatrudnienia wszystkich czynników wytwórczych – to krzywa zagregowanej podaży przyjmie postać prostej pionowej. Oznaczać to będzie, że w tej gospodarce osiągnięto już możliwą wielkość produkcji, a wszelkie próby jej zwiększenia prowadzić będą jedynie do inflacji. Większa produkcję można będzie dopiero osiągnąć w dłuższym okresie po dokonaniu inwestycji zwiększających możliwości produkcyjne gospodarki. Jeśli gospodarka będzie funkcjonować z pewnym poziomem bezrobocia (co jest sytuacja typową) – czyli, że dysponuje ona pewnymi bezczynnymi czynnikami wytwórczymi, których właściciele chcieliby znaleźć dla nich zatrudnienie – to wówczas krzywa zagregowanej podaży przyjmuje nachylenie dodatnie. Pokazuje ona, że możliwe jest zwiększenie produkcji, ale przy jednoczesnym wzroście poziomu cen.
Zmiany zaś zagregowanej podaży zobrazowane poprzez jej krzywa przebiegają w ten sposób, że w przypadku jej zwiększenia ulega ona przesunięciu na prawo, zaś przy jej zmniejszeniu ulega ona przesunięciu na lewo.

.:: Popyt Zagregowany ::.

Globalny – albo inaczej zagregowany – popyt (AD – z ang. aggregate demand), to zależność między całkowitą ilością dóbr i usług (czyli wielkością realnego PNB) jaką gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i rząd chcą nabyć a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w określonym czasie.
Na kształtowanie się zagregowanego popytu wpływa szereg czynników, spośród których najistotniejszymi są: wydatki konsumpcyjne; wydatki inwestycyjne eksport netto oraz wydatki rządowe.
Pierwszym z czynników są wydatki konsumpcyjne. Tworzą je zakupy dokonywane przez gospodarstwa domowe. Ich wielkość jest zależna przede wszystkim od poziomu dochodu narodowego. Zależą one także od: stylu życia, prognoz na przyszłość, dostępności kredytów i innych uwarunkowań. Prawidłowością jest więc to, że wraz ze wzrostem dochodu narodowego rosną wydatki konsumpcyjne, a wraz z jego spadkiem maleją one. Zależność ta określana jest – zależnie od swej postaci: jako krańcowa skłonność do konsumpcji (MPC – z ang. marginal propensity to consume), gdy pokazuje jaka część dodatkowego dochodu jest konsumowana lub jak przeciętna skłonność do konsumpcji (APC – z ang. average propensity to consume), gdy pokazuje udział konsumpcji w dochodach gospodarstwa domowego.
Ważnym czynnikiem kształtującym globalny popyt są wydatki inwestycyjne. Rozumie się przez nie wydatki ponoszone na nowo wyprodukowane czynniki produkcyjne, umożliwiające odtworzenie zużytych czynników oraz wszelkiego rodzaju zapasy zgromadzone przez firmę. Ich rola wynika z tego, że efektywne zrealizowanie ich przyczynia się do wzrostu gospodarczego, a w konsekwencji zarówno do zwiększenia konsumpcji jak i do zwiększenia mocy produkcyjnych gospodarki w przyszłości. Na wielkość wydatków inwestycyjnych ma wpływ wiele czynników, spośród których najistotniejszymi są: postęp naukowo-techniczny oraz wysokość stopy procentowej.
Silny wpływ na zagregowany popyt mają również wydatki rządowe. Ma on charakter bezpośredni poprzez zakupy dokonywane przez państwo dla realizacji swoich funkcji, oraz charakter pośredni poprzez opodatkowanie gospodarstw domowych im przedsiębiorstw.
Znaczący jest również wpływ międzynarodowych stosunków gospodarczych na kształtowanie globalnego popytu. Najczęściej zwraca się uwagę w związku z kształtowaniem globalnego popytu na tę jej część która dotyczy wymiany handlowej dóbr i usług, a zwłaszcza tego jej elementu który tworzy eksport netto. Jest nim zaś wielkość eksportu pomniejszona o wielkość importu. Jeśli jest on dodatni, to przyczynia się do wzrostu wydatków ponoszonych w gospodarce. Jeśli jest natomiast dodatni, to przyczynia się do ograniczania tych wydatków.
Czynniki te mogą przyczyniać się do wzrostu, bądź też do ograniczenia popytu. Ponieważ działają one z różną siła i w różnych kierunkach, o tym czy mają one charakter wzrostowy czy też ograniczający decyduje ich wypadkowa. Wzrost popytu może być spowodowany na przykład obniżeniem podatków prowadzącym do zwiększenia konsumpcji, zwiększeniem wydatków na obronność, czy też wzrostem eksportu dóbr będących w nadmiarze. Ograniczenie popytu może zostać zaś spowodowane na przykład wzrostem oszczędności, wzrostem podatków, ograniczeniem wydatków budżetowych, wzrostem stopy inwestycji, wzrostem wydatków na import surowców, czy też ograniczeniem eksportu.
Zobrazowaniem zagregowanego popytu jest krzywa zagregowanego popytu. Pokazuje ona graficznie (Rysunek 6.1.) zależność między wielkością realnego produktu narodowego, na jaką zgłaszany jest popyt przez wszystkie podmioty gospodarujące, a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto. Ma ona nachylenie ujemne, w związku z czym wyższemu poziomowi cen odpowiada mniejsza ilość dóbr i usług, na które zgłaszają zapotrzebowanie gospodarstw domowe, przedsiębiorstwo i państwo (rząd).
Zmiany zagregowanego popytu determinowane wskazanymi czynnikami, zobrazować można wykorzystując krzywe zagregowanego popytu, poprzez ich przesunięcie. Jeśli czynniki kształtujące zagregowany popyt przyczyniają się do jego wzrostu, wówczas krzywa zagregowanego popytu przesuwa się w prawo, jeśli zaś spowodowały one jego ograniczenie, wówczas przesuwa się w lewo.
Kształtowanie się zagregowanego popytu – jak i krzywej go obrazującej dowodzi, że ilość dóbr i usług jaką gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i państwo mogą zakupić zależy od poziomu cen i poziomu wydatków całkowitych w gospodarce. Zmiany poziomu cen prowadzą do ruchu wzdłuż krzywej zagregowanego popytu. Natomiast zmiany poziomu wydatków całkowitych w gospodarce prowadzą do przesunięcia się krzywej.

.:: Inflacja ::.

Inflacja to kolejny z ważnych problemów makroekonomicznych. Jako pojęcie (z łac. inflatio – wzdymanie, nadęcie) współcześnie jest rozumiane inaczej niż w przeszłości. Pojawiło się ono jako określenie procesów ekonomicznych polegających na nadmiernym zwiększaniu ilości pieniądza w obiegu w stosunku do rynkowej wartości liczonej w cenach dotychczasowych. Do lat trzydziestych XX wieku wyrażała ona lawinowo narastająca ilość pieniądza w obiegu. Obecnie przez nie określa się proces trwałego wzrostu ogólnego poziomu cen przy uwzględnieniu zmian jakości towarów w pewnym czasie. Dotyczy ono nie tyle przyczyny ego zjawiska ile jej objawów. W takim rozumieniu ma ono charakter negatywnej cechy rozwoju.
Przyczyn wystąpienia inflacji, a więc utrzymywania się wzrostu poziomu cen upatruje się – uogólniając istniejące w tym zakresie koncepcje – w dwóch siłach sprawczych:
po pierwsze, w nadmiernym popycie,
po drugie w nadmiernym wzroście kosztów.
W teorii ekonomii i w praktyce gospodarczej wyróżnia się wiele rodzajów inflacji w zależności od przyjętych kryteriów.
Ze względu na czas trwania można wyróżnić inflację chwilową (krótkookresową) oraz trwałą (długoterminową, chroniczną, inercyjną). Inflacja jest chwilową jeśli wzrost ogólnego poziomu cen dóbr i usług ma miejsce w krótkim okresie. Natomiast o inflacji trwałej mówimy wówczas gdy wzrost ogólnego poziomu cen dóbr i usług utrzymuje się przez dłuższy okres. Charakteryzuje ją to, że jest ona trudna do zwalczania, mało skuteczne okazują się instrumenty pieniężne, poddaje się natomiast procesom restrukturyzacyjnym w gospodarce narodowej.
Ze względu zaś na charakter można dokonać podziału inflacji na: pełzającą, kroczącą, galopującą i hiperinflację.
Inflacja pełzająca (zwana także powolną, łagodną, jednocyfrową, przytłumioną) ma miejsce wówczas, gdy jej efekty znikome i nie powodują większych zakłóceń w społecznym procesie produkcji, wymiany, podziału i konsumpcji, a przez to poddają się kontroli.
Z inflacją kroczącą (zwaną także stąpającą, biegnącą, kłusującą) mamy do czynienia wówczas gdy ujawnia ona tendencję do wymykania się spod kontroli i przyspieszania swojego tempa.
Z kolei inflacja galopująca (zwana także superinflacją) to taki wzrost ogólnego poziomu cen który powoduje narastanie perturbacji w procesie reprodukcji makroekonomicznej. Stanowi ona poważne zagrożenie do procesów wzrostu gospodarczego. Z reguły wymyka się ona spod kontroli państwa. Jej negatywną stroną jest to, że przyczynia się ona do erozji systemów motywacyjnych.
Najgroźniejszą spośród wyróżnionych rodzajów inflacji jest hiperinflacja (zwana także histeryczną lub szalejącą). Charakteryzuje się ona takim natężeniem procesów inflacyjnych, które uniemożliwiają sterowanie procesami ekonomicznymi. Towarzyszy jej anarchizacja stosunków produkcji oraz eliminacja racjonalnego gospodarowania. Zniekształceniu ulegają proporcje makroekonomiczne. Rachunek ekonomiczny staje się instrumentem bezużytecznym. Trudno również przewidzieć jak ukształtują się ceny w najbliższej przyszłości.
Stosując zaś kryterium wpływu na procesy reprodukcji społecznej wyróżnić można inflację: powolną, stąpającą, superinflację, szalejącą. Tak wyróżnione rodzaje inflacji są w istocie konkretyzacją charakteru poszczególnych rodzajów inflacji wyróżnionych, ze względu na ich charakter.
Odwołując się zaś do kryterium związków z koniunkturą gospodarczą, możliwym staje się wyróżnienie stagflacji i slumpflacji. Stagflacja to inflacja w warunkach stagnacji gospodarczej. Natomiast slumpflacja to inflacja w warunkach recesji gospodarczej.
Natomiast z punktu widzenia kryterium źródeł powstania inflacji – czy też jej sił sprawczych można mówić o inflacji popytowej i inflacji podażowej.
Inflacja popytowa (zwana też inflacją nabywców) jest wynikiem przekroczenia przez popyt globalny zdolności produkcyjnych gospodarki. Wzrost ogólnego poziomu cen w gospodarce w wyniku wzrostu zagregowanego popytu powoduje niemożliwość zaspokojenia potrzeb nabywców. Oznacza to również, że poziom cen w takim wypadku jest ciągniony przez zwiększony popyt nabywców. Koncepcja inflacji popytowej jest prawdziwa tylko w sytuacji gdy gospodarka jest regulowana za pośrednictwem mechanizmu rynkowego. W sytuacji zaś kiedy, mechanizmy rynkowe w gospodarce w procesach równoważenia jej wzrostu ograniczane są przez państwo w sytuacji nierównowagi inflacyjnej – co ma miejsce w sytuacji nadwyżki globalnego popytu nad podażą – w oparciu o politykę stałych cen lub ograniczonego ich wzrostu – mamy do czynienia z inflacją ukrytą (zawieszoną, stłumioną). Przejawia się ona w postaci luki inflacyjnej, czyli nie zrealizowanej nadwyżki popytu globalnego nad podażą, która nie została rozładowana przez podwyżkę cen.
Inna jest natomiast istota inflacji podażowej. Jej przyczyny tkwią w samym procesie produkcji – przede wszystkim w jej rosnących kosztach spowodowanych wzrostem cen (np. energii lub płac). Oznacza to, że poziom cen pchany jest wtedy przez rosnące koszty. Stąd też bywa ona nazywana również inflacją kosztową. Jej uruchomienie może nastąpić pod wpływem impulsów zewnętrznych (np. podwyżka cen surowców i dóbr importowanych) – to jest pochodzących spoza gospodarki – jak i pod wpływem impulsów wewnętrznych (np. nacisków różnych dobrze zorganizowanych grup społeczno-ekonomicznych).

 

Rodzaje inflacji

Skutkiem inflacji w gospodarce narodowej jest wystąpienie całego szeregu zjawisk mających zdecydowanie negatywny wpływ na jej funkcjonowanie. Ma on zarówno charakter ekonomiczny, jak i społeczny, psychospołeczny i polityczny. Część z nich daje się przewidzieć. Część zaś jest trudna do określenia z wyprzedzeniem, ze względu na specyfikę miejsca i czasu w którym zaistnieją. Syntezując, skutkiem procesów inflacyjnych może być:

spadek siły nabywczej pieniądza (czyli jego deprecjacja) a w ślad za tym również ograniczenie jego funkcji podejmowanie błędnych i nieefektywnych decyzji lokat kapitałowych nieprawidłowa redystrybucja dochodów i w sferze majątku(mogącą spowodować niezadowolenie społeczne) wzrost stopy procentowej kredytów i oszczędności erozja realnego poziomu opodatkowania strata dla oczekującego na zapłatę i zysk dla odraczającego spłatę należności wzrost kosztów produkcji oraz mniejsze od założonych zyski ucieczka w wartości rzeczowe prowadząca do nieprawidłowej alokacji kapitału nieprawidłowa decyzja inwestycyjna, której konsekwencją są nieskończone inwestycje i zamrożenie kapitału prowadzące nawet do bankructwa przedsiębiorstwa nieuzasadnione zakupy przez przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe za przyczyną określonych oczekiwań inwestycyjnych powstrzymywanie się od sprzedaży dóbr za przyczyną oczekiwań inwestycyjnych.
Wymierne skutki procesów inflacyjnych można określić w oparciu o określony zbiór mierników. Najczęściej odwołuje się do czterech ich rodzajów, a mianowicie:

a) deflatora produktu narodowego brutto

b) indeksu cen dóbr konsumpcyjnych

c) stopy inflacji dóbr konsumpcyjnych oraz

d) indeksu cen dóbr produkcyjnych

ad. a) Deflator produktu narodowego brutto (PNB)
Deflator produktu narodowego brutto (PNB) to procentowy wskaźnik wyrażany stosunkiem nominalnego PNB – to jest wyrażonego w cenach bieżących do realnego PNB – to jest wyrażonego w cenach stałych. Przyjmuje on postać formuły:
gdzie: nPNB – nominalny produkt narodowy brutto
rPNB – realny produkt narodowy brutto

ad. b) Indeks cen dóbr konsumpcyjnych
Kolejnym, powszechnie stosowanym narzędziem pomiaru ogólnego poziomu cen jest wskaźnik cen konsumpcyjnych. Oznacza się go jako CPI (od: consumer price index) albo jako P. Jest on procentowym wskaźnikiem wydatków – na dobra i usługi w typowym koszyku konsumpcyjnym, konsumowanych przez typową rodzinę – okresu bieżącego do wydatków okresu bazowego.

gdzie: CPI0 – wydatki okresu bazowego
CPI1 – wydatki okresu bieżącego

ad. c) Stopa inflacji cen dóbr konsumpcyjnych
Do oceny poziomu inflacji służy również stopa inflacji mierzona stopą wzrostu (lub spadku) poziomu cen, najczęściej z jednego roku na drugi.

gdzie: CPIt – tegoroczny wskaźnik cen konsumpcyjnych
CPIt0 – zeszłoroczny wskaźnik cen konsumpcyjnych

ad. d) Indeks cen dóbr produkcyjnych
Indeks cen dóbr produkcyjnych (PPI – z ang. producer price index) to miernik zmiany cen płaconych przez producentów za czynniki produkcji za wyjątkiem pracy. Określa on zmiany cen dóbr produkcyjnych i informuje o zmianach cen dóbr konsumpcyjnych w przyszłości. Traktowany jest on jako narzędzie przewidywania koniunktury gospodarczej.

 

.:: Problemy Makroekonomiczne ::.

Każde społeczeństwo staje przed rozwiązaniem trzech podstawowych problemów ekonomicznych, a mianowicie:
co (jakie dobra) należy produkować i w jakich ilościach? to znaczy ile i jakich alternatywnych dóbr i usług należy wytwarzać i kiedy mają być one wytwarzane jak się powinno produkować dobra? to znaczy: przez kogo, z jakich zasobów i za pomocą jakiej metody technicznej mają być one wytwarzane do kogo mają być wytwarzane dobra to znaczy kto je (dobra i usługi) ma użytkować i czerpać z nich korzyści. Problemy te rozumiane jako poważne zagadnienia, kwestie, czy też zadania do rozstrzygnięcia (rozwiązania) w obszarze makroekonomii ujawniają się przez pryzmat: wzrostu gospodarczego i produktu krajowego, zatrudnienia i bezrobocia, cen i inflacji oraz międzynarodowych stosunków gospodarczych. W gospodarce rynkowej rozwiązywane są one na rynku i przez rynek dostrzegany w wymiarze globalnym, tak ze strony globalnego popytu jak i globalnej podaży, przy wspomagających działaniach regulacyjnych państwa ze strony państwa poprzez politykę makroekonomiczną. Są one przy tym rozwiązywane różnymi sposobami przez poszczególne społeczeństwa i poszczególne gospodarki. Wiążą się one jednak zawsze z dokonywaniem wyborów i stanowią istotną część rzeczywistości gospodarczej.
Wskazane problemy stanowią centralny obszar zainteresowań wszystkich liczących się szkół i nurtów ekonomicznych, przy nadawaniu im jednak różnych wag i różnego znaczenia.
1.Główne kwestie makroekonomiczne.
Makroekonomia zajmując się zachowaniem gospodarki jako całości oraz zmianami szeroko traktowanych zjawisk życia gospodarczego swoją uwagę skupia na czterech ważnych problemach, a mianowicie na produkcji i wzroście gospodarczym, zatrudnieniu i bezrobociu, cenach i inflacji, oraz stosunkach gospodarczych z zagranicą, dążąc do ich rozwiązania.

Produkcja i wzrost gospodarczy
Z punktu widzenia makroekonomicznej działalności gospodarki problemem podstawowym jest produkcja dóbr i usług ekonomicznych. Jest ona odzewem na jeden z celów makroekonomicznych, a mianowicie zapewnienie ciągłości i na jak najwyższym poziomie procesów reprodukcji gospodarczej. Jest ona wyrazem i efektem zastosowania czynników produkcji (siły roboczej, kapitału, ziemi, przedsiębiorczości i technologii).
Kształtowanie procesów produkcyjnych pozostaje w ścisłych związkach z wzrostem gospodarczym (rozdz. VIII) oraz kształtowaniem się koniunktury gospodarczej (rozdz. IX). Globalne określenie poziomu wyprodukowanych dóbr i usług ekonomicznych odbywa się za pośrednictwem procedury rachunków narodowych, w oparciu o takie podstawowe mierniki jak PKB, PNB oraz DN (rozdz. VII).

Zatrudnienie i bezrobocie
Kolejnym ważkim problemem makroekonomicznym jest zatrudnienie i bezrobocie. Wiąże się z realizacją dwóch celów makroekonomicznych, a mianowicie zapewnienia wysokiego zatrudnienia w gospodarce, a przez to jednocześnie dążenia do niskiego poziomu bezrobocia.
Zatrudnienie (utożsamiane często z pracą, robotą, zajęciem czy też czynnością) jako kategoria makroekonomiczna charakteryzuje się znaczną złożonością i specyfiką. W wymiarze gospodarki narodowej, zatrudnienie wyraża określoną liczbę osób wykonujących pracę na podstawie obowiązujących norm prawnych i ujmowanych w statystykach zatrudnienia, ubezpieczeń i organizacji związkowych. Istotę kwestii zatrudnienia wyjaśniają i przybliżają pojęcia siły roboczej oraz zatrudnionych, pracujących oraz bezrobotnych. Są one immanentną częścią każdej gospodarki.
Siła robocza to grupa ludzi występująca na podażowej stronie rynku pracy, którą tworzą ci, którzy znaleźli zatrudnienie, oraz ci którzy aktywnie poszukują pracy. Z ekonomicznego punktu widzenia dla każdej gospodarki ważne jest zagadnienie gospodarowania jej zasobami. Wymaga ono jednak uwzględnienia jej specyfiki, a więc zastosowania obok kryteriów ekonomicznych jednocześnie także kryteriów naturalnych (demograficznych, fizjologicznych, biochemicznych i ekologicznych) i społecznych (w tym prawnych, kulturowych i oświatowych). Sprowadza się ono do przygotowania siły roboczej do pracy, jej wykonaniu oraz zużyciu lub użytkowaniu rezultatów jej zastosowania, co przejawia się realizacją czterech procesów, a mianowicie: odnowy siły roboczej, przyrostu siły roboczej, alokacji siły roboczej oraz jej wykorzystaniu.
Do siły roboczej zaliczani są zarówno ludzie pracujący (zatrudnieni), jak i bezrobotni. Zatrudnieni to te osoby, które podjęły pracę w oparciu o stosunek do pracodawcy na umowie najmu, mianowaniu lub współużytkowaniu środków produkcji. W praktyce zatrudnieni dzielą się na czynnych i biernych zawodowo. Czynni zawodowo to pracujący i bezrobotni. Bierni zawodowo to wszyscy ci – poza czynnymi zawodowo – którzy mogliby pracować, ale nie pracują i nie poszukują pracy. Są nimi matki wychowujące dzieci oraz studenci. Są to ludzie, którzy w każdej chwili mogą wejść na rynek pracy i powiększyć siłę roboczą.
Pożądanym stanem zatrudnienia jest zatrudnienie pełne. Oznacza ono taki stan, kiedy wszyscy poszukujący pracy mogą ją znaleźć w normalnym czasie. Nie oznacza to, że stopa bezrobocia równa się zeru i na rynku pracy nie ma ludzi poszukujących pracy.
Zatrudnienie w skali makroekonomicznej uzależnione jest od szeregu uwarunkowań, spośród których najważniejszymi są uwarunkowania: demograficzne, społeczne oraz ekonomicznymi.
Uwarunkowania demograficzne wpływają bezpośrednio na wielkość i strukturę zasobów siły roboczej. Powiązane są one ściśle z uwarunkowaniami biologicznymi. stąd też obejmują one takie zjawiska, jak: rodność, płodność, umieralność ogólna i umieralność niemowląt, przyrost naturalny, migrację (emigrację i imigrację) ludności.
Z kolei uwarunkowania społeczne związane są z osiągniętym poziomem rozwoju społecznego oraz realizowaną polityką społeczną. Związane są one z takimi kwestiami, jak: wymiar czasu pracy, zakres świadczeń społecznych, warunki przechodzenia na emeryturę oraz rentę, dostępność kształcenia, skala zatrudnienia i skala bezrobocia, zakres i formy pomocy społecznej i charytatywnej, możliwości podjęcia pracy w niepełnym wymiarze, warunki współpracy z innymi ludźmi i inne. ta grupa uwarunkowań charakteryzuje się tym, że sprzyja ona komunikowaniu się ludzi.
Najważniejszą grupę uwarunkowań zatrudnienia stanowią uwarunkowania ekonomiczne. Są one zdeterminowane przede wszystkim poziomem i strukturą produktu narodowego a w konsekwencji możliwościami wzrostu gospodarczego. Z punktu widzenia tych uwarunkowań zatrudnienie jawi się jako: ważny czynnik produkcji, źródło dochodów pracowniczych w formie płac oraz czynnik kształtowania równowagi gospodarczej.

 

Bezrobocie

Jako kategoria makroekonomiczna – to zjawisko gospodarcze charakteryzujące się tym, że większa lub mniejsza liczba osób zdolnych do pracy i poszukujących pracy nie znajduje zatrudnienia.
Miarą bezrobocia jest stopa bezrobocia. Oblicza się ją jako stosunek liczby bezrobotnych do liczby ludzi stanowiących siłę roboczą (zasoby siły roboczej) i wyraża w procentach.

Bezrobotnym jest zaś osoba, która nie pracuje obecnie (w danym momencie), ale chce pracować i aktywnie szuka pracy, ale nie może otrzymać zatrudnienia przy istniejących stawkach płac lub też oczekuje na powrót do pracy (została czasowo zwolniona i oczekuje na wezwanie do pracy, albo też ma się zgłosić do pracy w oznaczonym terminie). Bezrobotnymi są więc ludzie w wieku zdolności do pracy i posiadający tę zdolność, ale z różnych powodów nie mogący jej znaleźć.
W teorii i praktyce ekonomicznej wyróżnia się wiele rodzajów bezrobocia. Najczęściej dokonuje się podziału bezrobocia na: cykliczne, strukturalne i frykcyjne.
Bezrobocie cykliczne zaliczane jest do najważniejszych rodzajów bezrobocia. Jest ono wynikiem spadku zagregowanego popytu w gospodarce. Związane jest ono z faktem, iż popyt na pracę jest popytem pochodnym i jego wielkość zależy od popytu na produkty wytwarzane dzięki zatrudnieniu.
Z kolei bezrobocie strukturalne to zjawisko zmniejszania zatrudnienia wskutek ograniczenia produkcji spowodowanej zmianami strukturalnymi w gospodarce. Wiąże się ono z niedostosowaniem popytu do podaży siły roboczej w wyniku nierównomiernego wzrostu gospodarczego. Powstaje ono na skutek zmian struktury przemysłowej gospodarki, prowadzącej do utraty przez ludzi posiadających zawody wykorzystywane w zanikających gałęziach przemysłu. Spowodowane jest ono przede wszystkim brakiem kapitału lub złymi proporcjami w rozmieszczeniu zasobów produkcyjnych gospodarki.
Natomiast bezrobocie frykcyjne jest zjawiskiem spowodowanym nieustannymi przemieszczeniami siły roboczej na rynku pracy w układach przestrzennych (między regionami gospodarczymi), w układach rzeczowych (między sektorami, działami i przedsiębiorstwami), w układach pionowych (związanych ze zmianą stanowisk pracy w obrębie zawodu w związku z awansami, degradacją lub stabilizacją zawodową) i w układach poziomych (W których dokonywane są przesunięcia między poszczególnymi zawodami i specjalizacjami). Ma ono charakter nieunikniony. Bezrobotnymi stają bowiem ludzie zmieniający pracę, wchodzący na rynek pracy lub też powracający na rynek pracy (np. matki po urlopach wychowawczych). Są nimi również ludzie wykazujący brak mobilności – czyli niemożliwość lub niechęć do zmiany miejsca zamieszkania w celu uzyskania pracy, powodowany przede wszystkim problemami mieszkaniowymi, a także względami rodzinnymi.
Ze zjawiskiem bezrobocia frykcyjnego związana jest naturalna stopa bezrobocia. Opisuje ona bowiem poziom bezrobocia istniejący przy pełnym zatrudnieniu, czyli w sytuacji występowania w gospodarce bezrobocia frykcyjnego.
Bezrobocie frykcyjne łącznie z bezrobociem strukturalnym stanowi bezrobocie naturalne. W teorii i praktyce często posługuje się także pojęciem bezrobocia normalnego, które obejmuje obok bezrobocia frykcyjnego także bezrobocie dobrowolne i sezonowe.
Bezrobocie dobrowolne to zjawisko niepodejmowania pracy z powodu nieodpowiednich warunków pracy lub z innych względów. Wiąże się ono z brakiem potrzeby podjęcia pracy i zapewnienia warunków życia.
Zaś bezrobocie sezonowe to zjawisko będące wynikiem osłabienia (redukcją) popytu na pracę z powodów naturalnych podyktowanych porą roku. Dotyczy ono zwłaszcza rynku pracy w rolnictwie, budownictwie i transporcie.
W sytuacji kiedy bezrobocie normalne nie przekracza 3-4 do 4,5% zasobów siły roboczej, uznaje się, że w gospodarce został osiągnięty stan pełnego zatrudnienia.
Przeciwieństwem bezrobocia dobrowolnego jest bezrobocie przymusowe, którym jest zjawisko gdy określona liczba osób poszukuje pracy, chce pracować przy jakiejkolwiek cenie siły roboczej, ale nie może jej znaleźć. Brak tego typu bezrobocia oznacza istnienie ogólnej równowagi na rynku pracy przy przewadze popytu nad podażą siły roboczej.
Innymi rodzajami bezrobocia są: chroniczne, nieefektywnego popytu, klasyczne, płynne, jawne i ukryte oraz technologiczne.
Bezrobocie chroniczne to zjawisko na konkurencyjnym rynku pracy spowodowane utratą lub niemożliwością otrzymania pracy w przez osoby z powodów od siebie niezależnych (jak: podeszły wiek, zły stan zdrowia, przeszłość polityczna).
Z kolei bezrobocie nieefektywnego popytu to zjawisko na rynku pracy spowodowane niedostatecznym popytem na dobra, które mogą być wytwarzane przy pełnym wykorzystaniu siły roboczej. Stanowi ono różnicę między liczbą osób poszukujących pracy i liczbą stanowisk pracy. Wyjaśnia się je jako zmianami struktury produkcji powodującej przesunięcia popytu z jednych do drugich rodzajów prac. Widzi się w nim cenę jaką trzeba płacić za obniżanie inflacji.
Bezrobocie płacowe (zwane także klasycznym) to zjawisko na rynku pracy spowodowane ograniczaniem zatrudnienia na skutek zbyt wysokich płac realnych. Spowodowane jest ono wymuszaniem przez związki zawodowe wysokiego poziomu płac w skali krajowej bez brania pod uwagę różnic jakie występują w układach regionalnych i gałęziowych.
Bezrobocie jawne, to ten rodzaj bezrobocia którego poziom jest określany na podstawie prawnych regulacji tej kwestii w danym kraju. W Polsce do bezrobotnych (zgodnie z Ustawą o zatrudnieniu z dnia 29 grudnia 1989r.) zalicza się osoby zdolne i gotowe do pracy, pozostające bez pracy i zarejestrowane w biurach pracy, jeżeli nie pobierają emerytury, nie są właścicielami lub posiadaczami gospodarstw rolnych oraz nie prowadza działalności gospodarczej.
Natomiast bezrobocie ukryte to takie zjawisko związane z taką sytuacją zatrudnienia, gdy jest ludzie pozostają w stosunku pracy mimo braku ekonomicznego uzasadnienia takiej sytuacji.